Maślan sodu — właściwości, działanie i dawkowanie

TL;DR

Maślan sodu to sól sodowa kwasu masłowego — krótkołańcuchowego kwasu tłuszczowego (SCFA), który stanowi główne źródło energii dla komórek nabłonka jelita grubego. Suplementacyjnie stosuje się go najczęściej w postaci mikrokapsułkowanej, aby substancja docierała do okrężnicy. Najlepiej udokumentowane zastosowania to wsparcie w zespole jelita drażliwego (IBS), wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego oraz uchyłkowatości — dawki w badaniach mieszczą się zwykle w zakresie 300–1800 mg/dobę. Składnik wykazuje dobry profil tolerancji, a efekty kliniczne pojawiają się zwykle po 4–12 tygodniach regularnego stosowania.

Czym jest Maślan sodu?

Maślan sodu (ang. sodium butyrate, NaB; CAS 156-54-7; wzór: Na(C₃H₇COO)) to syntetycznie produkowana sól sodowa kwasu masłowego — czterowęglowego, krótkołańcuchowego kwasu tłuszczowego (SCFA, C4). Występuje w postaci białego, krystalicznego proszku o charakterystycznym, nieprzyjemnym zapachu, co sprawia, że w produktach suplementacyjnych stosuje się go w formach mikrokapsułkowanych lub w matrycy lipidowej/triglicerydowej.

Kwas masłowy nie jest składnikiem egzogennym w klasycznym rozumieniu — w niewielkich ilościach występuje w maśle (3–4%), ghi i fermentowanych produktach mlecznych, jednak najistotniejszym źródłem dla organizmu człowieka jest endogenna produkcja przez mikrobiotę jelitową. Bakterie z rodzin Lachnospiraceae i Ruminococcaceae (m.in. Faecalibacterium prausnitzii, Roseburia spp., Eubacterium spp.) fermentują niestrawiony błonnik pokarmowy w okrężnicy, wytwarzając octan, propionian i właśnie maślan. Synonimy stosowane w literaturze i na rynku: sodium butyrate, NaB, NaBu, butanoic acid sodium salt, MSB (microencapsulated sodium butyrate). W kontekście historycznym maślan był początkowo narzędziem laboratoryjnym do badań nad acetylacją histonów, a od około 2010 roku zyskał popularność jako adjuwant w gastroenterologii — szczególnie w Polsce i we Włoszech.

Jak działa Maślan sodu?

Mechanizm działania maślanu sodu jest wieloaspektowy i obejmuje zarówno funkcje metaboliczne, jak i regulacyjne. Najważniejszą rolą maślanu jest dostarczanie energii kolonocytom — komórkom nabłonka jelita grubego. Szacuje się, że pokrywa on 60–70% ich zapotrzebowania energetycznego, co czyni go kluczowym czynnikiem regeneracji błony śluzowej. W kolonocytach jest β-oksydowany do acetylo-CoA, a ostatecznie do CO₂ i ciał ketonowych.

Drugim ważnym mechanizmem jest inhibicja deacetylaz histonów (HDAC) klasy I i II. Maślan kompetycyjnie wiąże się z miejscami cynkowymi tych enzymów, co prowadzi do hiperacetylacji histonów i zmiany ekspresji genów — szczególnie tych związanych z różnicowaniem komórek, apoptozą nieprawidłowych komórek i regulacją procesów zapalnych. Działanie to dotyczy ok. 2% genów ssaczych i często jest mediowane przez tzw. butyrate response elements w promotorach. Maślan aktywuje również receptory sprzężone z białkami G — GPR43 (FFAR2), GPR41 (FFAR3) oraz GPR109A — co przekłada się na modulację odpowiedzi immunologicznej, w tym zwiększenie produkcji przeciwzapalnej interleukiny IL-10 i hamowanie szlaku NF-κB.

Wreszcie, maślan wzmacnia barierę jelitową poprzez zwiększanie ekspresji białek tight junction (claudin-1, ZO-1) oraz syntezę mucyn, co zmniejsza przepuszczalność nabłonka. W modelach in vitro i zwierzęcych wykazano też, że redukuje nadwrażliwość trzewną m.in. poprzez hamowanie ekspresji IRAK1 (kinazy związanej z receptorem IL-1) — co może tłumaczyć korzyści obserwowane u pacjentów z IBS.

Właściwości i efekty

Wsparcie w zespole jelita drażliwego (IBS)

To najlepiej udokumentowane wskazanie kliniczne dla maślanu sodu. W randomizowanym, kontrolowanym placebo badaniu Banasiewicza i wsp. (2013, n=66, 12 tygodni) suplementacja mikrokapsułkowanym maślanem (300 mg/dobę) jako uzupełnienie standardowej terapii doprowadziła do statystycznie istotnego zmniejszenia częstości spontanicznego bólu brzucha (p=0,0132), bólu poposiłkowego (p=0,0031) oraz bólu podczas defekacji (p=0,0002). W otwartym, wieloośrodkowym badaniu Lewandowskiego i wsp. (2022) na 3000 pacjentów z IBS leczonych maślanem 150 mg dwa razy dziennie przez 12 tygodni zaobserwowano znaczącą poprawę w zakresie bólu brzucha, wzdęć, biegunki, zaparć i parcia na stolec (p<0,001) — choć badanie nie miało grupy placebo. W RCT Gąsiorowskiej i wsp. (2024, Rome IV, n=120) suplementacja mieszanką zawierającą mikrokapsułkowany maślan sodu, probiotyki i scFOS przez 12 tygodni okazała się bezpieczna i poprawiała subiektywne objawy żołądkowo-jelitowe.

Łącznie dowody należy określić jako umiarkowane — sygnał kliniczny jest spójny, ale brakuje wysokiej jakości meta-analiz.

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (UC)

W wieloośrodkowym, podwójnie zaślepionym RCT (n=98, 8 tygodni) pacjenci z aktywnym UC łagodnym do umiarkowanego otrzymujący mikrokapsułkowany maślan sodu (2×300 mg/dobę) wykazali znaczącą poprawę kliniczną, remisję kliniczną, poprawę endoskopową i remisję biochemiczną w porównaniu z placebo. W badaniu Facchin i wsp. (2025) z udziałem 140 pacjentów z chorobami zapalnymi jelit (IBD) maślan sodu (1200 mg/dobę MSB, 90 dni) modulował korzystnie skład mikrobioty, jednak efekty kliniczne były niejednoznaczne. Historyczne wlewki doodbytnicze z maślanem dawały niekonsystentne wyniki, a systematyczny przegląd z 2021 r. nie potwierdził ich wpływu na poprawę endoskopową i histologiczną. Ogólnie dowody dla UC są umiarkowane, najsilniejsze dla form mikrokapsułkowanych podawanych doustnie jako adjuwant.

Uchyłkowatość jelita grubego

W prospektywnym, randomizowanym badaniu Krokowicza i Banasiewicza (2013, n=73, 12 miesięcy) suplementacja MSB w dawce 300 mg/dobę zmniejszała częstość epizodów zapalenia uchyłków (diverticulitis) w porównaniu z placebo. Badanie ma jednak niewielką próbę i wymaga replikacji — dowody należy uznać za umiarkowane do wstępnych.

Choroba Leśniowskiego-Crohna

Dane są wstępne. Mimo biologicznie przekonujących mechanizmów (modulacja mikrobioty, działanie przeciwzapalne), brak wystarczająco mocnych RCT potwierdzających skuteczność kliniczną maślanu sodu w chorobie Crohna. 12-tygodniowe badanie u dzieci i młodzieży z nowo zdiagnozowanym IBD nie wykazało istotnej skuteczności adjuwantowej.

Parametry metaboliczne (cukrzyca typu 2, masa ciała)

Dowody są mieszane. W badaniu z dawką 1,5 g maślanu sodu u pacjentów z cukrzycą typu 2 (12 tygodni) zaobserwowano poprawę objawów żołądkowo-jelitowych, redukcję masy ciała, HbA1c i wskaźnika HOMA-IR. Z drugiej strony Bouter i wsp. (2018) podawali 4 g/dobę przez 4 tygodnie szczupłym mężczyznom oraz pacjentom z zespołem metabolicznym — bez istotnych korzyści metabolicznych. Na obecnym etapie nie ma podstaw do rekomendowania maślanu jako składnika wspierającego redukcję masy ciała.

Wsparcie regeneracji bariery jelitowej i mikrobioty

Badania mechanistyczne i przedkliniczne konsekwentnie wskazują, że maślan zwiększa ekspresję białek tight junction, syntezę mucyn i może selektywnie wspierać wzrost pożądanych bakterii (m.in. Faecalibacterium prausnitzii, Roseburia). U ludzi efekt na skład mikrobioty potwierdzono m.in. w badaniu Facchin 2025. Należy jednak zaznaczyć, że maślan nie jest probiotykiem (nie dostarcza bakterii) ani prebiotykiem (nie jest pożywką dla bakterii) — działa jako gotowy metabolit końcowy.

Inne zastosowania (neuroprotekcja, oś jelitowo-mózgowa, prewencja nowotworowa)

Dla wszystkich tych obszarów dowody pozostają wstępne i ograniczone do badań in vitro lub modeli zwierzęcych. Maślan jako inhibitor HDAC i agonista GPR109A jest przedmiotem aktywnych badań w prewencji raka jelita grubego, jednak nie ma RCT u ludzi potwierdzających skuteczność prewencyjną. Twierdzenia o wpływie na nastrój, funkcje poznawcze czy detoksykację nie mają solidnego potwierdzenia w badaniach klinicznych u ludzi.

Dawkowanie Maślan sodu

Dawkowanie zależy od wskazania, formy preparatu oraz celu suplementacji. Poniższa tabela podsumowuje dawki stosowane w opublikowanych badaniach klinicznych:

Wskazanie	Dawka	Czas	Forma
IBS (Banasiewicz 2013)	300 mg/dobę	12 tygodni	mikrokapsułki
IBS (Lewandowski 2022)	2 × 150 mg	12 tygodni	matryca triglicerydowa
Uchyłkowatość	300 mg/dobę	12 miesięcy	mikrokapsułki
UC (adjuwant)	2 × 300 mg	8 tygodni	mikrokapsułki
IBD	1200 mg/dobę	90 dni	lipidowe mikrokapsułki
Cukrzyca typu 2	1,5 g/dobę	12 tygodni	mikrokapsułki

Praktyczne zakresy dawek: - Dawka standardowa profilaktyczna i przy IBS: 300 mg/dobę - Dawka adjuwantowa przy UC/IBD: 600–1800 mg/dobę - Wyższe dawki (≥4 g): wyłącznie w warunkach klinicznych i pod nadzorem

Forma ma kluczowe znaczenie. Niezabezpieczony maślan jest szybko wchłaniany w żołądku i jelicie cienkim, co praktycznie uniemożliwia dotarcie substancji do okrężnicy — czyli miejsca, w którym pełni funkcje fizjologiczne. Z tego powodu większość nowoczesnych preparatów wykorzystuje mikrokapsułkowanie lub matryce lipidowe/triglicerydowe zapewniające kontrolowane uwalnianie w dystalnej części jelita.

Czas do efektów: - 1–4 tygodnie: zmniejszenie wzdęć, poprawa rytmu wypróżnień - 4–12 tygodni: redukcja bólu brzucha, regeneracja błony śluzowej - 8–12 tygodni: efekty endoskopowe (w UC) - 60–90 dni: zmiany w składzie mikrobioty

Maślan sodu działa kumulacyjnie — pojedyncza dawka nie ma istotnego znaczenia klinicznego. Suplementacja wymaga ciągłości i regularności, najlepiej z posiłkami, podzielona na 1–2 dawki dziennie.

Bezpieczeństwo i skutki uboczne

Maślan sodu w dawkach 300–1800 mg/dobę w formach mikrokapsułkowanych jest bardzo dobrze tolerowany. W większości badań klinicznych częstość działań niepożądanych nie różniła się istotnie od grupy placebo.

Możliwe działania niepożądane: - łagodne objawy żołądkowo-jelitowe (wzdęcia, dyskomfort) — niska częstość - nieprzyjemny smak/zapach przy postaciach niezabezpieczonych - przy bardzo wysokich dawkach (np. 4 g maślanu sodu ≈ 830 mg sodu) — istotne obciążenie sodem, co może mieć znaczenie u pacjentów z nadciśnieniem, niewydolnością nerek lub niewydolnością serca

Grupy wymagające ostrożności / konsultacji z lekarzem: - osoby z nadciśnieniem tętniczym i diety niskosodowej (przy wysokich dawkach) - pacjenci z niewydolnością nerek lub serca - kobiety w ciąży i karmiące piersią — brak wystarczających danych, decyzja powinna być konsultowana z lekarzem - dzieci i młodzież — dane kliniczne ograniczone

Brak udokumentowanych przypadków poważnej toksyczności u ludzi w zakresie dawek stosowanych suplementacyjnie. LD50 jest wysokie i wskazuje na korzystny profil bezpieczeństwa, jednak długoterminowe dane (>12 miesięcy) są ograniczone.

Interakcje

Brak udokumentowanych istotnych klinicznie interakcji maślanu sodu z lekami. Z uwagi na mechanizm działania (lokalna aktywność w okrężnicy, niski wpływ ogólnoustrojowy w typowych dawkach) ryzyko interakcji farmakokinetycznych jest niewielkie.

Teoretyczne uwagi: - Antybiotykoterapia — może okresowo zmniejszać produkcję endogennego maślanu przez zubożenie mikrobioty; suplementacja maślanem jest często stosowana jako wsparcie w okresie po antybiotykoterapii, choć dowody dla tego zastosowania są wciąż ograniczone. - Probiotyki i błonnik pokarmowy — działają synergicznie z maślanem (błonnik zwiększa endogenną produkcję SCFA). Łączenie jest racjonalne i bezpieczne. - Leki przeciwzapalne stosowane w IBD (mesalazyna, kortykosteroidy, leki biologiczne) — w badaniach maślan stosowano jako adjuwant, bez raportowanych negatywnych interakcji. - Diuretyki, leki hipotensyjne — przy bardzo wysokich dawkach maślanu sodu należy uwzględnić zawartość sodu.

W przypadku stałego przyjmowania jakichkolwiek leków zaleca się konsultację z lekarzem przed rozpoczęciem suplementacji.

Produkty Rise zawierające Maślan sodu

• Maślan Sodu (Kwas Masłowy) 770mg 180 kapsułek

FAQ

Po jakim czasie maślan sodu zaczyna działać?

Pierwsze efekty — przede wszystkim zmniejszenie wzdęć i poprawa rytmu wypróżnień — mogą pojawić się już po 1–4 tygodniach regularnego stosowania. Pełniejsze efekty kliniczne (redukcja bólu brzucha, regeneracja błony śluzowej) obserwowano w badaniach po 8–12 tygodniach. Pojedyncza dawka nie daje istotnych efektów — maślan działa kumulacyjnie.

Czym różni się maślan sodu mikrokapsułkowany od zwykłego?

Niezabezpieczony maślan jest szybko wchłaniany w żołądku i jelicie cienkim, więc nie dociera do okrężnicy — miejsca, w którym pełni swoje funkcje. Mikrokapsułkowanie (oraz matryce lipidowe i triglicerydowe) chroni substancję przed wczesnym uwolnieniem i umożliwia kontrolowane dostarczenie do dystalnej części jelita. To istotny czynnik wpływający na skuteczność.

Czy maślan sodu można łączyć z probiotykami i błonnikiem?

Tak — łączenie jest racjonalne i bezpieczne. Błonnik fermentowalny stanowi substrat dla bakterii produkujących SCFA, a probiotyki mogą zwiększać populację bakterii maślanowych. W badaniach klinicznych testowano połączenia maślanu z probiotykami i scFOS, uzyskując dobre tolerancje i sygnały kliniczne.

Czy maślan sodu pomaga schudnąć?

Dowody są mieszane i niewystarczające, by rekomendować maślan jako składnik wspierający redukcję masy ciała. W jednym badaniu u pacjentów z cukrzycą typu 2 zaobserwowano spadek masy ciała i poprawę parametrów metabolicznych, jednak inne badanie z dawką 4 g/dobę nie wykazało takich efektów u osób z zespołem metabolicznym. Dane u zdrowych osób są bardzo ograniczone.

Czy maślan sodu jest bezpieczny przy długotrwałym stosowaniu?

W badaniach klinicznych trwających do 12 miesięcy mikrokapsułkowany maślan sodu w dawce 300 mg/dobę był dobrze tolerowany, bez istotnych działań niepożądanych. Długoterminowe dane (>12 miesięcy) są jednak ograniczone, dlatego przy wieloletnim stosowaniu warto okresowo konsultować suplementację z lekarzem.

Czy maślan sodu zastępuje probiotyki?

Nie. Maślan jest gotowym metabolitem końcowym fermentacji bakteryjnej — nie dostarcza żywych bakterii (jak probiotyki) ani nie jest pożywką dla mikrobioty (jak prebiotyki). Pełni odrębną rolę: bezpośrednio odżywia kolonocyty i moduluje funkcje bariery jelitowej. W praktyce składniki te mogą się uzupełniać.

Źródła

1. Banasiewicz T. et al. (2013). Microencapsulated sodium butyrate reduces the frequency of abdominal pain in patients with irritable bowel syndrome. Colorectal Disease. [DOI: 10.1111/j.1463-1318.2012.03152.x]
2. Lewandowski K. et al. (2022). Effect of microencapsulated sodium butyrate on abdominal pain and other symptoms of IBS — multicenter open-label study. Przegląd Gastroenterologiczny. [DOI: 10.5114/pg.2021.112681]
3. Gąsiorowska A. et al. (2024). The Effect of Microencapsulated Sodium Butyrate, Probiotics and Short-Chain Fructooligosaccharides in Patients with Irritable Bowel Syndrome: A Study Protocol of a Randomized Double-Blind Placebo-Controlled Trial. Journal of Clinical Medicine. [DOI: 10.3390/jcm14010006]
4. Krokowicz L., Banasiewicz T. et al. (2013). Sodium butyrate and short chain fatty acids in prevention of travellers' diarrhoea: a randomized prospective study. Travel Medicine and Infectious Disease.
5. Facchin S. et al. (2025). Microencapsulated sodium butyrate supplementation in IBD patients — effects on microbiota composition and inflammatory markers (BLM trial).
6. Firoozi D. et al. (2024). Microencapsulated sodium butyrate supplementation in patients with active mild-to-moderate ulcerative colitis: a multicenter, double-blind, randomized, placebo-controlled trial.
7. Bouter K. et al. (2018). Differential metabolic effects of oral butyrate treatment in lean versus metabolic syndrome subjects. Clinical and Translational Gastroenterology.
8. Di Sabatino A. et al. Oral butyrate for mildly to moderately active Crohn's disease. Alimentary Pharmacology & Therapeutics.
9. Canani R.B. et al. Potential beneficial effects of butyrate in intestinal and extraintestinal diseases. World Journal of Gastroenterology.
10. Liu H. et al. Butyrate: A Double-Edged Sword for Health? Advances in Nutrition.