Witamina K2 MK-7 — właściwości, działanie i dawkowanie

TL;DR

Witamina K2 MK-7 (menachinon-7) to forma witaminy K2 rozpuszczalna w tłuszczach, najczęściej pozyskiwana z fermentacji (m.in. natto) lub w drodze syntezy. Jest kofaktorem γ-karboksylacji białek zależnych od witaminy K, w tym osteokalcyny (kości) i Matrix Gla Protein (naczynia). Typowa dawka suplementacyjna to 90–180 µg dziennie (w niektórych badaniach do 360–375 µg). MK-7 jest uznawany za bezpieczny, jednak osoby przyjmujące antagonistów witaminy K (np. warfarynę) powinny unikać suplementacji bez konsultacji lekarskiej.

Czym jest Witamina K2 MK-7?

Witamina K2 MK-7 to jedna z form witaminy K2 — grupy związków zwanych menachinonami, należących do witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Wszystkie menachinony zawierają wspólny pierścień 2-metylo-1,4-naftochinonu i różnią się długością bocznego łańcucha izoprenoidowego. W przypadku MK-7 łańcuch ten zbudowany jest z 7 jednostek izoprenowych. Biologicznie aktywna jest izoforma all-trans MK-7 — wysokiej jakości surowce deklarują zwykle ≥98–99% tej formy, ponieważ izomery cis wykazują znikomą aktywność.

Najbogatszym naturalnym źródłem MK-7 jest natto — tradycyjna japońska potrawa z soi fermentowanej przez Bacillus subtilis natto. Mniejsze ilości występują w dojrzewających serach i niektórych fermentowanych produktach mlecznych. Komercyjnie MK-7 otrzymuje się dwiema drogami: fermentacyjnie (np. z udziałem Bacillus licheniformis lub Bacillus subtilis) lub poprzez syntezę chemiczną. Badania farmakokinetyczne wskazują na biorównoważność obu form — różnice w AUC i Cmax mieszczą się w granicach akceptowanych dla biorównoważności. Synonimy obejmują: menachinon-7, menaquinone-7, K2-7, Menaquinonum-7, a nazwy handlowe to m.in. MenaQ7®, K2VITAL® i VitaMK7®.

Jak działa Witamina K2 MK-7?

Główna funkcja MK-7 polega na pełnieniu roli kofaktora enzymu γ-glutamylo-karboksylazy (GGCX). Enzym ten katalizuje przekształcenie reszt kwasu glutaminowego w określonych białkach do reszt γ-karboksyglutaminianowych (Gla). Dopiero po tej modyfikacji białka zależne od witaminy K (VKDP) zyskują zdolność wiązania jonów wapnia i mogą pełnić swoje funkcje biologiczne. Do najważniejszych VKDP należą: czynniki krzepnięcia (II, VII, IX, X oraz białka C, S, Z) syntetyzowane w wątrobie, osteokalcyna produkowana przez osteoblasty (uczestniczy w mineralizacji kości) oraz Matrix Gla Protein (MGP) — kluczowy fizjologiczny inhibitor zwapnienia tkanek miękkich i ścian naczyń.

W komórce MK-7 podlega cyklowi witaminy K: forma chinonowa jest redukowana do hydrochinonu (aktywnego kofaktora), a powstający w trakcie karboksylacji epoksyd jest regenerowany przez reduktazę epoksydu witaminy K (VKORC1). Antagoniści witaminy K (warfaryna, acenokumarol) hamują właśnie ten cykl — stąd wynika fundamentalna interakcja farmakologiczna.

Pod względem farmakokinetyki MK-7 wyróżnia się spośród innych form witaminy K znacznie dłuższym okresem półtrwania — wynoszącym około 2–3 dni, w porównaniu do kilku godzin dla K1 i MK-4. Po wchłonięciu w jelicie cienkim (proces zależny od obecności tłuszczu i kwasów żółciowych) MK-7 jest transportowany głównie w lipoproteinach LDL i VLDL, co umożliwia dotarcie do tkanek pozawątrobowych — kości i ściany naczyń. Stężenia we krwi pozostają podwyższone jeszcze 24 godziny po podaniu, co przekłada się na stabilniejsze i wyższe stężenia tkankowe przy względnie niskich dawkach dziennych (np. 90–180 µg). Wchłanianie poprawia się przy spożyciu z posiłkiem zawierającym tłuszcz.

Właściwości i efekty

Karboksylacja osteokalcyny i MGP — markery biochemiczne

Najlepiej udokumentowanym efektem suplementacji MK-7 jest zwiększenie γ-karboksylacji białek pozawątrobowych zależnych od witaminy K. W badaniach klinicznych obserwowano znaczące obniżenie odsetka niekarboksylowanej osteokalcyny (ucOC) oraz desfosfo-niekarboksylowanej MGP (dp-ucMGP) już przy dawkach 45–180 µg dziennie, stosowanych przez kilka tygodni do kilku miesięcy. W jednym z badań po 12 miesiącach suplementacji ucOC zmniejszyła się o około 65% wobec praktycznie braku zmian w grupie placebo. Wśród form witaminy K to właśnie MK-7 wykazuje najsilniejszy wpływ na karboksylację białek tkanek pozawątrobowych w dawkach zbliżonych do zalecanego spożycia. Dowody na ten biochemiczny efekt można uznać za silne.

Zdrowie kości u kobiet po menopauzie

W tym obszarze dane są umiarkowane i niejednoznaczne. 3-letnie RCT Knapen i wsp. (2013) z udziałem 244 zdrowych kobiet po menopauzie wykazało, że 180 µg MK-7 dziennie spowalniało związany z wiekiem spadek gęstości mineralnej kości (BMD) w odcinku lędźwiowym kręgosłupa i szyjce kości udowej oraz ograniczało utratę wysokości trzonów kręgowych [PMID: 23525894]. W innym badaniu (375 µg/d przez 12 miesięcy) zaobserwowano zachowanie struktury beleczkowej piszczeli ocenianej metodą HRpQCT.

Z drugiej strony, 3-letnie RCT z 2020 r. w grupie kobiet po menopauzie z osteopenią (375 µg/d) nie wykazało różnic w BMD ani markerach obrotu kostnego między MK-7 a placebo. Podobnie roczne badanie u norweskich kobiet wczesnomenopauzalnych — MK-7 obniżał ucOC, ale nie wpływał na tempo utraty masy kostnej. Brakuje dużych RCT z twardymi punktami końcowymi (złamania) dla MK-7 — silne dane dotyczące redukcji złamań pochodzą z badań japońskich nad MK-4 stosowanym w dawce farmakologicznej 45 mg/d, a ich ekstrapolacja na MK-7 pozostaje niepewna.

Sztywność tętnic i zdrowie sercowo-naczyniowe

Badania obserwacyjne (Rotterdam Study, EPIC-NL) wiążą wyższe spożycie witaminy K2 z dietą z niższą śmiertelnością sercowo-naczyniową i mniejszym zwapnieniem tętnic wieńcowych. W 3-letnim RCT Knapen i wsp. (2015) 180 µg MK-7 dziennie zmniejszało wzrost sztywności tętnic mierzony indeksem sztywności w porównaniu do placebo, szczególnie u kobiet z wyjściowo zwiększoną sztywnością [PMID: 25694037]. W badaniu KING u biorców przeszczepu nerki 360 µg MK-7 dziennie przez 8 tygodni związane było z 14,2% redukcją prędkości fali tętna (cfPWV).

Wyniki w innych populacjach są mniej spójne. U pacjentów hemodializowanych 375 µg/d przez 24 tygodnie nie zmieniło cfPWV w całej grupie, choć obserwowano poprawę w podgrupie diabetyków. Należy podkreślić, że Panel EFSA w ocenie z 2012 r. uznał, że związek przyczynowo-skutkowy między spożyciem witaminy K2 a prawidłową funkcją serca i naczyń krwionośnych nie został ustalony. Dowody należy więc uznać za umiarkowane — głównie na poziomie markerów i parametrów pośrednich, bez potwierdzenia w dużych badaniach z twardymi punktami końcowymi (zawały, zgony).

Przewlekła choroba nerek (CKD) i zwapnienia naczyń

Pacjenci z zaawansowaną CKD wykazują czynnościowy niedobór witaminy K (wysokie dp-ucMGP). Suplementacja MK-7 w dawkach 360–720 µg dziennie konsekwentnie poprawia ten marker, jednak wpływ na ocenianą obrazowo progresję zwapnień naczyniowych pozostaje niejednoznaczny [PMID: 27837142]. Dane dotyczące twardych punktów klinicznych są na razie niewystarczające.

Inne potencjalne zastosowania

W obszarach takich jak metabolizm glukozy, funkcje poznawcze, prewencja nowotworów czy nocne skurcze mięśni dowody są wstępne lub bardzo ograniczone — opierają się głównie na badaniach obserwacyjnych, modelach zwierzęcych lub niewielkich badaniach pilotażowych. Popularne marketingowo twierdzenie o synergii MK-7 z witaminą D w "kierowaniu wapnia" do kości pozostaje hipotezą — w 2-letnim badaniu u starszych mężczyzn z wapnieniem zastawki aortalnej kombinacja MK-7 i witaminy D nie wpłynęła na progresję zmian. W tych obszarach brak jednoznacznych danych klinicznych.

Dawkowanie Witamina K2 MK-7

Zakres dawek stosowanych w badaniach klinicznych:

• 45 µg/d — najniższa dawka wykazująca wpływ na karboksylację osteokalcyny (badana m.in. u dzieci przedpokwitaniowych);
• 90 µg/d — odpowiada przybliżonemu adekwatnemu spożyciu (AI) wg EFSA dla witaminy K u dorosłych;
• 100–180 µg/d — najczęstsza dawka w badaniach nad zdrowiem kości i sztywnością tętnic (m.in. Knapen 2013, 2015);
• 360–375 µg/d — dawki stosowane w badaniach kardiologicznych, u pacjentów dializowanych i po transplantacji nerek;
• do 720–1000 µg/d — w wybranych badaniach u pacjentów z CKD, bez raportowania działań niepożądanych.

EFSA wyznaczyła adekwatne spożycie witaminy K dla dorosłych na poziomie około 70 µg/d (suma K1 + K2), nie ustalono jednak osobnego AI dla MK-7.

Czas do efektu: zmiany markerów karboksylacji (ucOC, dp-ucMGP) widoczne są zwykle w ciągu 2–8 tygodni. Efekty na parametry funkcji naczyń (np. sztywność tętnic) wymagają zwykle 6–12 miesięcy, a zmiany w gęstości mineralnej kości — co najmniej 2–3 lata stałej suplementacji.

Forma i przyjmowanie: MK-7 jest rozpuszczalny w tłuszczach — należy przyjmować z posiłkiem zawierającym tłuszcz, co poprawia wchłanianie. Kluczowy parametr jakościowy surowca to wysoki odsetek izomeru all-trans (≥98–99%), ponieważ to ta forma odpowiada za aktywność biologiczną. Brak silnych dowodów na to, że formy "liposomalne" czy "mikrokapsułkowane" zapewniają istotnie lepszą biodostępność niż standardowe formuły olejowe.

Bezpieczeństwo i skutki uboczne

Witamina K2 MK-7 charakteryzuje się bardzo dobrym profilem bezpieczeństwa. Ani EFSA, ani amerykański Institute of Medicine nie ustaliły tolerowanego górnego poziomu spożycia (UL) dla witaminy K, ponieważ nie odnotowano działań niepożądanych związanych z wysokim spożyciem witaminy K1 ani K2 z żywności lub suplementów u zdrowych osób.

W badaniach toksykologicznych na zwierzętach test ostrej toksyczności przy dawce 5000 mg/kg nie spowodował żadnych efektów toksycznych, a w 90-dniowym badaniu u szczurów dawka NOAEL została ustalona na 4500 mg/kg/d (najwyższa testowana). MK-7 nie wykazał aktywności mutagennej w testach genotoksyczności. U zdrowych ochotników 90 µg MK-7 dziennie przez 30 dni nie wpłynęło na czas protrombinowy (PT), APTT, TT, aktywność czynników krzepnięcia ani PIVKA-II — co potwierdza, że dawki suplementacyjne nie zaburzają fizjologicznej kaskady krzepnięcia u osób nieprzyjmujących antagonistów witaminy K.

Grupy wymagające ostrożności:

• Pacjenci przyjmujący antagonistów witaminy K (warfaryna, acenokumarol, fenprokumon) — suplementacja MK-7 jest przeciwwskazana bez nadzoru lekarskiego.
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią — brak adekwatnych danych z badań klinicznych; zaleca się konsultację z lekarzem przed rozpoczęciem suplementacji.
• Dzieci — dostępne badania obejmują głównie dawkę 45 µg/d u dzieci przedpokwitaniowych; szersze stosowanie powinno odbywać się po konsultacji lekarskiej.
• Osoby z ciężkimi zaburzeniami wchłaniania tłuszczów (np. cholestaza, mukowiscydoza) — wchłanianie może być znacząco obniżone.

Interakcje

Leki przeciwzakrzepowe — antagoniści witaminy K: klinicznie istotna interakcja farmakodynamiczna. MK-7, jako kofaktor karboksylazy γ-glutamylowej, przeciwdziała mechanizmowi warfaryny, acenokumarolu i fenprokumonu, co może obniżać wartość INR i osłabiać efekt antykoagulacyjny. Pacjenci stosujący te leki nie powinni przyjmować suplementów MK-7 bez konsultacji z lekarzem i ścisłej kontroli INR.

Doustne antykoagulanty nowej generacji (DOAC) — rywaroksaban, apiksaban, dabigatran, edoksaban: działają niezależnie od witaminy K, dlatego bezpośrednia interakcja farmakodynamiczna nie występuje.

Antybiotyki o szerokim spektrum działania: mogą zmniejszać produkcję menachinonów przez mikroflorę jelitową, jednak ich kliniczne znaczenie dla statusu witaminy K jest niskie.

Leki obniżające wchłanianie tłuszczów (orlistat, sekwestranty kwasów żółciowych — cholestyramina): mogą zmniejszać wchłanianie MK-7 ze względu na jego rozpuszczalność w tłuszczach.

Witamina D i wapń: często są łączone z MK-7 w suplementach kompleksowych; nie ma jednak silnych dowodów klinicznych potwierdzających synergię w stosunku do każdego z tych składników stosowanego osobno.

Witamina E w bardzo wysokich dawkach: może teoretycznie wpływać na status witaminy K — dane są jednak niepewne i dotyczą głównie dawek znacznie przekraczających typowe spożycie suplementacyjne.

[PRODUKTY_RISE]

FAQ

Czym różni się MK-7 od MK-4?

MK-4 i MK-7 to dwie formy witaminy K2 różniące się długością łańcucha bocznego. MK-4 ma krótki okres półtrwania (kilka godzin), wymaga częstego dawkowania i w badaniach klinicznych nad osteoporozą stosowany był w dawkach farmakologicznych (45 mg/d, jako lek w Japonii). MK-7 ma znacznie dłuższy okres półtrwania (2–3 dni), zapewnia stabilniejsze stężenia we krwi i działa już w dawkach mikrogramowych (90–180 µg/d). MK-7 lepiej dociera do tkanek pozawątrobowych — kości i ściany naczyń.

Czy MK-7 można łączyć z witaminą D3?

Tak — kombinacja jest popularna i uznawana za bezpieczną. Marketingowe twierdzenia o "synergii" w kierowaniu wapnia do kości i z dala od naczyń pozostają jednak głównie hipotezą, ponieważ dotychczasowe RCT nie wykazały dodatkowej korzyści klinicznej z połączenia obu witamin w porównaniu do witaminy D stosowanej samodzielnie.

Po jakim czasie widać efekty suplementacji?

To zależy od ocenianego parametru. Karboksylacja osteokalcyny i MGP poprawia się w ciągu 2–8 tygodni. Zmiany w funkcji naczyń, takie jak sztywność tętnic, wymagają zwykle 6–12 miesięcy. Realne zmiany w gęstości mineralnej kości obserwowane są dopiero po 2–3 latach stałej suplementacji.

Czy MK-7 jest bezpieczny przy długotrwałym stosowaniu?

Dostępne dane wskazują na bardzo dobry profil bezpieczeństwa MK-7, w tym w 3-letnich badaniach z dawką 180 µg/d. EFSA i NIH nie ustaliły górnego limitu spożycia dla witaminy K ze względu na brak działań niepożądanych przy wysokich spożyciach. Bezwzględnym przeciwwskazaniem pozostaje jednoczesne stosowanie antagonistów witaminy K (warfaryna, acenokumarol).

Czy MK-7 z fermentacji jest lepszy od syntetycznego?

Badania farmakokinetyczne wykazały biorównoważność MK-7 z fermentacji i syntetycznego — różnice w wchłanianiu (AUC, Cmax) mieszczą się w akceptowanych granicach. Kluczowym kryterium jakości jest natomiast zawartość bioaktywnej izoformy all-trans (≥98–99%) — niezależnie od źródła pochodzenia.

Czy muszę przyjmować MK-7 z posiłkiem?

Tak, jest to zalecane. MK-7 jest rozpuszczalny w tłuszczach i jego wchłanianie z jelita cienkiego znacząco poprawia się w obecności tłuszczu w posiłku oraz prawidłowego wydzielania żółci. Najlepiej przyjmować suplement w trakcie głównego posiłku zawierającego tłuszcze.

Źródła

1. Knapen MHJ, Drummen NE, Smit E, et al. (2013). Three-year low-dose menaquinone-7 supplementation helps decrease bone loss in healthy postmenopausal women. Osteoporosis International. [PubMed: 23525894]
2. Knapen MHJ, Braam LAJLM, Drummen NE, et al. (2015). Menaquinone-7 supplementation improves arterial stiffness in healthy postmenopausal women. Thrombosis and Haemostasis. [PubMed: 25694037]
3. Cockayne S, Adamson J, Lanham-New S, et al. (2006). Vitamin K and the prevention of fractures: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Archives of Internal Medicine. [PubMed: 16469975]
4. Geleijnse JM, Vermeer C, Grobbee DE, et al. (2004). Dietary intake of menaquinone is associated with a reduced risk of coronary heart disease: the Rotterdam Study. Journal of Nutrition. [PubMed: 15514282]
5. Schurgers LJ, Teunissen KJF, Hamulyak K, et al. (2007). Vitamin K-containing dietary supplements: comparison of synthetic vitamin K1 and natto-derived menaquinone-7. Blood. [PubMed: 18287366]
6. Gast GCM, de Roos NM, Sluijs I, et al. (2009). A high menaquinone intake reduces the incidence of coronary heart disease. Nutrition, Metabolism and Cardiovascular Diseases. [PubMed: 18722618]
7. Haugsgjerd TR, Egeland GM, Nygård OK, et al. (2020). Vitamin K supplementation and bones in postmenopausal women with osteopenia. Osteoporosis International. [PubMed: 33030563]
8. Emaus N, Gjesdal CG, Almås B, et al. (2010). Vitamin K2 supplementation does not influence bone loss in early menopausal women. Osteoporosis International. [PubMed: 19937427]
9. De Vriese AS, Caluwé R, Pyfferoen L, et al. (2020). Multicenter randomized controlled trial of vitamin K antagonist replacement strategy in chronic hemodialysis patients. Journal of the American Society of Nephrology. [PubMed: 27837142]
10. Rønn SH, Harsløf T, Pedersen SB, Langdahl BL. (2016). Vitamin K2 (menaquinone-7) prevents age-related deterioration of trabecular bone microarchitecture. European Journal of Endocrinology. [PubMed: 27625301]
11. EFSA NDA Panel (2012). Scientific Opinion on the substantiation of a health claim related to vitamin K2 and maintenance of normal bone. EFSA Journal.